İtiraza itirazım var*

Buika dinlerken “elit”, Kibariye dinlerken “kıro” sayılma hali, Buika ve Kibariye düet yapınca bozuldu mu dersiniz?

Bu yazının ana konusunu arabesk müziğin toplumsal kodlarla okunması olarak seçtim.

Ama çocukluk hatıralarımın içinden geçmeden oraya varamayacağımı hissettim.

İlkokuldayken müzik derslerinde kara tahtanın önünde herkes istediği şarkıları söylerdi.

1978-82 yılları…

O dönemde sık sık annemin ağladığını görürdük. Teyp dinlerken “ağlıyor mu” diye hemen yüzüne bakardık. Onun gözünden akan yaşlar ablamla ben göz göze gelirdik; onun yaşları bizim yüreğimizden akar, içimizi yakardı. Ben yedi yaşımdaysam ablam da dokuz yani…

Ben de müzik dersinde o şarkıyı söylerdim işte: “Huzurum kalmadı fani dünyada…” Ara müzikleri de atlamazdım: “nı nıy nınıynı nıy”.

Sınıfta benimle dalga geçenler olurdu: “Öööğretmenimm Günselilerin evinde hep arabesk çalıyoooo…” N’olmuştu yani? Utanacak mıydım?

Ne yazık ki utanırdım.

Oysa evde James Bond çantasına benzer bir kabı olan pikabımız vardı ve bir dolu plak… Ajda Pekkan mı ararsınız, Gönül Akkor mu… Neşet Ertaş, Bedia Akartürk yoksa Şenay mı…

Cem Karaca da vardı, Rodrigo’nun gitar konçertosu da… Ama bu ikisi yanlışlıkla karışmıştı aile plaklarımıza. Amcamın öğrenciliğinde bizde kaldığı yıllardan. O plaklar solcuydu, “hee o zaman dinlemeyin” denmişti.

Ama dinledik. Ve ben delinen bu yasağı yazmıştım bir kenara. Şimdi elli yıl sonra, o Rodrigo plağı evimizdeki hatıra köşemizde. Deniz’leri anmamın bir nesnesi aynı zamanda. Teşekkürler amca.

O müzik derslerinde mahalledeki kömürcü Memet amcanın kızı “Aldırma gönül” ü söylerdi. Sonraki yıllardaki hesabıma göre ‘80 darbesinin olduğu eğitim yılımızdı… Öğretmen “Hatice artık okulda bu şarkıyı söyleme” dedi. Anlamadık. Ama söylemedi.

Öğretmenin kocası rütbeli askermiş, bir gün evlerine birileri gelmiş, gözünün önünde kocasını silahla öldürmüşler. İlkokul üçteydik. Bize bunu niye anlatıyordu ki? Anlamadık. Ama öğretmenimiz için ağladık.

Ben de o yıl Ali Rıza Binboğa’nın “Öğretmen öğretir A B C” türküsünü söylemeye başlamıştım müzikte… Öğretmenim bana da o şarkıyı yasakladı. Anlamadım. Meğer o da siyasi düşüncelerinden dolayı TRT’de yasaklanmışmış. Bizim müzik dersi TRT sansüründeymiş.

Apartmanın yanındaki koca duvarda kocaman harflerle “DEV YOL” yazıyordu. Boyamışlar üzerini ama okunuyordu.

Su tankeri gelmişti, ben su kuyruğuna girmiştim. Ablam da tüp kuyruğundaydı. Sıra gelene kadar annem ekmek kuyruğundan ekmek alıp bizim yanımıza gelecekti. Ya geç kalırsa diye korkardım. Hiç geç kalmadı.

“Sadede gel” diyenler var; arabesk dinleyip söylüyorum diye neden dalga geçmişlerdi ki? Aslında yazımın sadedi tam da burası.

Çünkü mesele müzik değil, onun nasıl bir toplumsal kodla okunduğu.

Bu sabah kıvrak Arap ritimleriyle bir Feyruz şarkısıyla güne başlayıp, kocamla ilk kahvemizde bu konuyu konuşunca arabesk müziğe dair yeniden düşünme ihtiyacı duydum. Ümmü Gülsüm’den, Feyruz’dan dinlediğimiz ezgiyi “toprağım” bir arabesk sanatçı söylediğinde ne oluyor da niteliği değişiyordu?

Arabesk gerçekten Arap müziği miydi? Kısmen evet; ama tek başına bu tanım yeterli değil. Çünkü arabesk dediğimiz şey sadece bir “müzikal köken” meselesi değil: kaynaklarda Orta Doğu’nun makamlarından, Arap müziğinin ezgilerinden, yerel halk müziğinin kırılmalarından ve büyük şehirlere göç deneyimlerinden beslenen bir tür olarak tanımlanmış.

Zaten onu “arabesk” yapan şey sadece notalar da değil aslında; o notaların taşıdığı duygu hali. Köyden kente göç eden, itilen, ötekilenen, tutunamayan, yoksunluk ve yoksullukla sıkışan, aynı anda inatla yaşayan insanların duygulanım biçimi.

Arabeskin toplumsal kodlarında siyasi dönem kuşkusuz çok belirleyici: 12 Eylül askeri darbesi yapılmış, sendikalar ve siyasal örgütlenmeler baskı altına alınmış, protest (yaygın adıyla özgün) müzik zayıfla(tıl)mış.

Özgün müzik yapan pek çok kişinin yurtdışına gitmek zorunda kaldığı, kasetlerinin yasaklandığı o yıllarda arabeskin önünün açıldığını söyleyenler var. Sanki “düzene değil, kaderinize isyan edin” denmiş gibiydi.

Bugün arabesk müziği üniversitelerde araştırıyorlar, arabesk şarkılar senfoni orkestraları tarafından yorumlanıyor. Ve geçmişteki önyargılar giderek azalıyor.

Bazı sosyologların ve müzik tarihçilerinin ifade ettiği gibi insanlar yalnızca müzik dinlemiyorlar, müzik tercihleriyle toplumsal konumlarını da ifade ediyorlar. Bu nedenle Müslüm Gürses ya da Ferdi Tayfur’un seslendirdiği bir şarkı uzun yıllar “arabesk” diye küçümsenirken, aynı eser Şevval Sam, Melek Mosso ya da başka bir sanatçı tarafından yorumlandığında daha kolay kabul görebiliyor. İçimizdeki boynu bükük isyankar arabeskçi çıkıveriyor.

Nitekim, arabesk müzik dinleyicisiyle birlikte küçümseniyor diyebiliriz. Okuduğum yazılardan birinde bu “kültürel sermaye” kavramıyla açıklanmıştı: “Bir müziğin değerinin yalnızca estetik özellikleriyle değil, onu dinleyen toplumsal sınıfla ve kültürel kimlikle ilişkilendirilmesi gerçekliği”…

Katılıyorum.

Çünkü aynı (Arap ve Anadolu) coğrafyanın ortak müzik mirası, bir ülkede ulusal kültürün en değerli örneklerinden biri olarak görülürken, başka bir ülkede uzun yıllar küçümsenebildi.

Her ne kadar arabeskin isyanı devlete değil, kadere; iktidara değil, çaresizliğe ise de “İtirazım var bu yalan dünyaya” diye bitiresim geldi. Ben nını nıynıy diye ara müziği mırıldanırken siz bir arabesk patlatıverin! Belki bu kez sadece müziği değil, o müziğe yıllarca yüklediğimiz sınıfsal ve kültürel anlamları da dinleriz.

Sıradaki parça size gelsin.

*https://canyucel.org/itiraza-itirazim-var