Her gölge serinletmez

Bilinir; halk arasındaki söylencelerin çoğu, yüzyılların gözleminden süzülüp gelmiştir. Mesela her ağacın gölgesinde uyunmazmış. Arkadaşım anlattı, köyündekiler “ceviz ağacının altında uyunmaz” dermiş. Çünkü her gölge aynı değilmiş.

Bir açıklaması vardır elbet dedim. Varmış: Ceviz ağacının yaprak ve kabuğundan salgılanan bazı uçucu maddeler, özellikle rüzgârsız sıcak havalarda kimi insanda baş ağrısı ya da rahatsızlık hissi yaratabiliyormuş.

Mis gibi kokan ıhlamurun altında uyumak da pek önerilmezmiş; çiçeklenme döneminde arıları çekermiş… Çamın reçineli kokusu da bazısında baş ağrısı yaparmış. İncirin sütlü özsuyu ise güneşle birleşince cildi tahriş edebilirmiş.

Bir de her ağacın dibinde her bitki yetişmezmiş. Kökleri güçlü olan bir ağaç, toprağın suyunu paylaşmaz; geniş gölgesiyle ışığı keser ya da toprağa salgıladığı maddelerle çevresindeki bitkilerin büyümesini zorlaştırabilirmiş.

Detaylarını bilmesek de anlaşılır bir şey değil mi? Doğanın bir dengesi vardır. Doğanın kâr hesabı yoktur. Her ağacın gölgesi aynı değildir, o kadar.

Gölgesi altında başka bitkilerin zor yetiştiği cevizin bir yeri vardır çamın da meşenin de…

Kapitalizm ise ağaca da gölgeye de başka gözle bakar. Onun için ağacın ham maddesi önemlidir. Meyvesi kaç para eder, ne kadar odun çıkar? Kesse yerine AVM mi yapar, maden mi açar, yol mu?

Kapitalizm gölgesini satamadığı ağacı keser denir. İşine yaramayan ormanı yok eder. Değerini parayla ölçemediği her şeyi “hiç” eder. Orman karbon kredisine, dere hidroelektrik santraline, tarla rant alanına dönüşür. “Kalkınma” sağlanır(!)

Kapitalizm insana da ağaç gibi değer biçer. Verimliyse yaşatır: Üretiyorsan sömürü kaynağısındır. Tüketiyorsan “gelir” kaynağı… Yaşlandığında maliyet, emekli olduğunda yük, hasta olduğunda “gider” olursun.

Eskilerden bir sözle bağlayayım; bu tabiri de başka bir dost sohbetinde öğrendim: Def-i bela… Belayı kapıya dayandıktan sonra değil, gelmeden önce savmak anlamında.

Bugün ihtiyacımız olan tam da budur. Çünkü doğanın ve insan yaşamının değersizleştirilmesi birbirinden bağımsız belalar değildir. O hâlde asıl soru şudur: belayı kovmaya çalışırken neden hâlâ belayı üreten gölgede oturuyoruz?

Belki de gerçek def-i bela, tek tek felaketlerle uğraşmak değil, belaları üreten düzeni kökünden değiştirmektir.

Bazı gölgeler dinlendirir. Bazıları karartır. Bazıları ise yok eder. Ve kapitalizm… Yararlanmadığı ağacı keser. Yararlanamadığı insanı da…

Her gölge serinletmez.