İzmir’in fuarı, İzmirlinin fuarı mı?

Ben 10 yaşlarımdayken Adana’da yaşayan teyzemin (yıl 1982 olsa gerek) bir bez çantası vardı. İzmir Saat Kulesi resimli İzmir Fuarı baskılı bir şeydi. Çok özenmiştim. Zeki Müren’in, Emel Sayın’ın sahneye çıktığı çok önemli bir yerdi İzmir Fuarı. Öyle biliyordum.

Otuzlu yaşlarımda İzmir’de yaşamaya başladığımda ise İzmir fuarının yalnızca “stantların bulunduğu ticari alan” olduğunu düşündüm.

Geçen akşam o civardayken fuar içinde kısa bir yürüyüş yapalım dedik; İzmirKart’ımızdan 100 TL gidince ağzım açık kaldı. Birimiz geçmişti bile, mecbur diğeri de geçti artık. Akşam akşam 200 TL…

Ve fuarın geçmişine indim.

Şöyle:

İzmir Fuarı’nın hikâyesi aslında Cumhuriyet’in hikâyesine bağlanıyor. 1923 İzmir İktisat Kongresi. Ekonomi, üretim, sanayileşme ve bağımsızlığın tartışıldığı, yani kapitalist bir ekonomik düzen kurulacağına ilişkin önemli adımlarının atıldığı dönüm noktalarından biri…

1927’de İzmir 9 Eylül Sergisi düzenleniyor. Daha Kültürpark yok.

1936’da “Fuar İzmir’in Düğünüdür” diyen Dr. Behçet Uz’un Belediye Başkanlığı dönemi: Büyük İzmir yangınının ardından ortaya çıkan bataklık ve harap haldeki alan beş ay gibi kısa bir sürede Kültürpark’a dönüştürülüyor. Yani ortada sadece ticari bir yatırım yok; halka açık bir park ve fuar alanına dönüştürülmesi var.

Nasıl derseniz, Behçet Uz 1930’lu yıllarda Sovyetler Birliği (SSCB) gezisinde incelediği Moskova’daki Gorki Park’tan ilham alıyor. Yapım sürecinde Sovyet mimar ve plancıların fikirlerinden de yararlanarak Türkiye ile SSCB arasındaki erken dönem cumhuriyet ilişkilerinin ve modern şehircilik vizyonunun en somut örneklerinden birini de atıyor.

1947’de İzmir Fuarı, Uluslararası Fuarlar Birliği’ne (UFI) üye olarak uluslararası niteliği güçleniyor. İnternet ve sosyal medya yokken hatta televizyon bile yokken bu çok önemli. Bunu hatırlayınca 1973’te ABD pavyonunda Ay’dan getirilen taşın sergilenmesi gibi olayların neden olağanüstü ilgi gördüğünü buradan anlayabiliyorum. 1971’de yürüyen merdivenle ilk kez karşılaşan insanlar… Teyzem o zaman bunu da anlatmıştı mesela ve bir türlü gözümde canlandıramamıştım.

Toplumun yeni olanla karşılaşması; fuarların işlevlerinden biri tam da buydu.

Gezmek, eğlenmek, sanatçı görmek, arkadaşlarla buluşmak, ailece vakit geçirmek de fuarın kendisinin parçasıydı. Bu önemli çünkü bugün “eğlence de var, o zaman para ödenmesi normal” denebilir. Bence değil.

Şaşırtıcı olmayacak biçimde kırılma noktası 1980 olmuş. 12 Eylül. Tam da 46. yıldönümündeyken konu nasıl da buraya geldi (!).

12 Eylül 1980 darbesi sırasında fuar bir gün kapatılmış; giriş-çıkışlar ve etkinlik saatleri sıkıyönetim ve sokağa çıkma yasaklarına göre düzenlenmiş.

Zamanla, yaşanan büyük ekonomik ve toplumsal dönüşüm, televizyonun yaygınlaşması, eğlence biçimlerinin değişmesi… Ve fuarın eski gazino kültürünün gerilemesi vs…

Tüketim kültürünün yaygınlaşması ve şans oyunlarının popüler kültürle daha fazla iç içe geçmesi ile 1989’da ilk Sayısal Loto çekilişinin fuarda yapılması gibi örnekler ise başka bir dönüşümün işaretleri.

1990’a doğru İZFAŞ’ın kurulmasıyla fuarcılık daha profesyonel ve kurumsal bir yapıya kavuşmuş.

Özetle İzmir Enternasyonal Fuarı’nın tarihsel sürecinde birkaç unsur iç içe: Ulusal ve uluslararası ticaret, yeni teknolojilerle tanışılması, kültür ve sanat etkinlikleri kapsamında konserler, tiyatro, gazinolar, gösteriler. Ve tabii toplumsal buluşma: İzmirlinin ailesiyle, arkadaşlarıyla gidip gezdiği ortak bir alan. Ve belki kişisel anılardan toplumsal hafızaya gelişen kent belleği.

Yıl 2026. İzmir Fuarı 5-13 Eylül 2026 tarihlerinde, 16.00-23.00 saatleri arasında ziyaret edilebilir.

Ve benim yaşadığım o şaşkınlık: Giriş: 100 TL. Öğrenci: 50 TL. 7 yaş ve altı ücretsiz. 35 liralık ulaşımın olduğu bir kentte, bir etkinliğe girişin 100 TL olması… Ve kafamda akıllı sorular.

İzmirlilerin uzunca bir süredir “panayır” olarak tanımladığı İzmir Enternasyonal Fuarına dair:

Soru 1: Fuar kimin? Hazırlayan kurumların mı? Stant kuran şirketlerin mi? Turistlerin mi? İzmirlinin mi?

Soru 2: Fuara erişebilirlik açısından düşününce kentin ortalama gelir düzeyi nedir?

Görünmeyen ikinci para meselesi: Stantlar da ücretli…

O halde soru 3: Kentin ortak alanında düzenlenen bir etkinlikte gelir elde etmenin sınırı nedir?

“Konser sanatçısı bedava mı geliyor? Güvenlik, temizlik, teknik ekip bedava mı?” diyorsunuz değil mi? “Ne güzel 100 liraya girip çimlerde oturup konseri bedavaya mı getirdik?” Acaba?

Elbette bir etkinliğin maliyeti var. Ama günlük yaşamda kentin ortak alanı olan bir alana getirip bir fuar oturtup ondan da giriş ücreti alamazsınız.

100 TL’yi tek başına değil, toplam harcama olarak düşünün. İki yetişkin + iki çocuk için, çocuklar öğrenciyse mesela. Buna yol parası, yemek, içecek, çocukların istediği bir şey, herhangi bir etkinlik vb. eklendiğinde aile için fuar gezisinin maliyeti hızla yükseliyor.

İnsanların dinlence ve eğlence ihtiyacı bile piyasa konusu olmamalı, lüks olmamalı ama değil mi?

“Ah eski fuar, ne güzeldi…” demek değil niyetim. Meselem geçmişi romantikleştirmek hiç değil. Çünkü eski fuarın da sorunları, eşitsizlikleri, ticari tarafları vardı.

Merak ediyorum kentte ücretsiz ya da düşük maliyetli olarak yapabileceğimiz ne kadar az şey kaldı?

Sorular bitmeyecek… Ancak şu iki soruyu tekrar sormakta fayda var: Fuar kimin? Kent kimin?